Projekt składał się z kilku części i trwał przez cały sezon 2009/2010. Pierwsza część, od października do kwietnia, była cyklem spotkań poświęconych dramaturgii i teatrowi norweskiemu w ramach “Czynnych poniedziałków” oraz Wszechnicy Teatralnej. Cykl ten objął wykłady prowadzone przez ekspertów w dziedzinie historii teatru norweskiego, problematyki związanej z realizacjami ibsenowskimi w Polsce oraz twórczości Henryka Ibsena, bowiem to temu twórcy poświęcono głównie uwagę na festiwalu. Druga część to projekt warsztatowo-performatywny – wariacja na temat “Domu lalki” Henryka Ibsena – poprowadzony przez Norwega oraz inscenizacja “Pani z morza” tego samego autora, poprowadzona przez polskiego reżysera pochodzenia norweskiego. Część trzecia to tygodniowy festiwal, z jednej strony podsumowujący projekt, z drugiej – prezentujący widzom efekty wspólnej pracy oraz całkiem nowe spektakle i filmy.

Warto podkreślić, że powstanie projektu nie było by możliwe bez środków przekazanych z Funduszu Wymiany Kulturalnej w ramach Mechanizmu Finansowego EOG oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, stworzonego przez Norwegię, Islandię i Lichtenstein w celu kulturalnego zbliżenia między Polską a tymi państwami. Są to ważne informacje. Wskazują one na fakt, iż z obu stron istnieje duża chęć i potrzeba inicjowania tego typu spotkań i że chęć ta nie pozostaje bez realizacji w rzeczywistości, co więcej – że pragnienie zostaje przekute na sensowny, wieloaspektowy, dobrze przygotowany i przystępnie poprowadzony projekt.

Z perspektywy widza najciekawszą częścią projektu wydaje się podsumowujący go festiwal. W jego ramach, w kolejnych dniach odbyły się projekcje spektakli i filmów, jak również rozmowy z reżyserami i dyrektorami teatrów. Różnorodność przedstawionego materiału pozwoliła na wybranie widzowi tego, co najlepsze, przy czym smaczków nie brakowało. Wraz z pierwszym dniem festiwalu, we wtorek 22 czerwca, obejrzeć mogliśmy “Górskiego ptaka” Henryka Ibsena w reżyserii Larsa Øyno z Grusomhetens Teater. Spektakl powstał na podstawie odnalezionego, niedokończonego libretta opery Ibsena. “Górski ptak” to młoda dziewczyna, której jako jedynej udało się przetrwać zarazę w dolinie Justedalen. Dziewczyna ta, żyjąc w izolacji, oddaliła się od ludzi i stała się dzika. Odnalazł ją młodzieniec z pewnej wioski, zakochał się w niej, co z kolei postawiło pod znakiem zapytania przygotowania do jego ślubu, rozpoczęte przez mieszkańców wioski. Inscenizacja Øyno rzeczywiście zachwyca – trudno tu znaleźć słabe punkty, można jedynie zarzucić reżyserowi przeciąganie niektórych scen, co jest widoczne i wyczuwalne mimo braku zrozumienia języka norweskiego. Poza tym spektakl zachwyca zarówno precyzyjną grą aktorów i śpiewem – są tu bowiem rozbudowane elementy operowe, ale też tradycyjną muzyką, która stanowi integralną część spektaklu, przepięknymi strojami, przemyślanym ruchem scenicznym i malarską scenografią. Wydaje się, że efekt ten udało się osiągnąć m.in. dzięki preferowanej przez Øyno metodzie pracy z aktorem – “anatomicznej psychoanalizie”, która łączy oddech, gest, dźwięk i emocje.

Z kolei “Pani z morza” w reżyserii Piotra Chołodzińskiego to próba podejścia do jednej z najmniej znanych sztuk Ibsena, rzadko wystawianych w Polsce – pierwszy natomiast raz we Wrocławiu. Dramat odczytywany jest jako “konfrontacja natury z wolnością, chaosem, brakiem norm z rygorystyczną, pełną hipokryzji kulturą końca XIX wieku”. Pierwsza (natura) uosabiana jest przez tytułową Panią z morza, druga (kultura) – przez patriarchalną rodzinę. Sama inscenizacja pozostaje jak zwykle kwestią dyskusji – jednym być może spodobała się delikatna forma sceniczna, w którą ujęto dramat (fragmenty wydm w ciemnej barwie i jeziora, świece, piękne suknie kobiet, współczesne wstawki muzyczne i taneczne, aktorzy, którzy wypowiadali się wyraziście i spokojnie, lekka atmosfera). Innym z kolei spektakl mógł jawić się jako opera mydlana, łzawa ni to komedia, ni to tragedia jednostek uwikłanych w przedziwne relacje, którym reżyser nakazał poruszać się jak najbardziej sztywno i manierycznie tak, aby wydobyć nudę tych popołudni, i aby w tę nudę wciągnąć bezbronnego widza. Jawić się mógł również jako taki, w którym piękna forma przerasta treść, wybrzmiały na jednej tonacji, tak samo mało wyrazisty i wyślizgujący się z percepcji widza, jak mało wyraziste i obślizgłe były ryby, obierane przez jednego z bohaterów. Szkoda, bo pierwsza scena, eteryczna, ze świeczkami w łódeczkach, puszczanymi na wodę, z czerwoną suknią jednej z aktorek, zapowiadała seans niezwykły.

Chyba najlepszym “punktem teatralnym” całego festiwalu był projekt “Synowie postfeminizmu” w reżyserii Rolfa Almego – współczesny komentarz do “Nora. Dom lalki” Henryka Ibsena. “Nora. Dom lalki” to – ujmując w skrócie – literacki obraz XVIII społeczeństwa, w którym kobietom przeznaczona jest niższa pozycja społeczna, stąd też dążą do emancypacji. Ibsen, poddając analizie przypadek małżeństwa Nory i jej męża Helmera, ukazał drogę budzenia się świadomości kobiet. Dramat ma oczywiście formę klasyczną, natomiast Rolf Alme rozpisał interesującą wariację na jego temat – zmienił liczbę postaci i skonstruował nowe dialogi. Przeniósł on akcję w czasy współczesne i nakreślił portret mężczyzn wychowanych przez niezależne, wyemancypowane kobiety, zbadał, jacy są ci mężczyźni, co myślą, co czują. Konkluzją ideową, wypływającą z toczącej się niezwykle wartko akcji, jest, iż tak wychowani mężczyźni nie rozumieją “wyzwolonych” kobiet, nie potrafią im dogodzić i nie odnajdują się w relacjach z nimi. Również synowie wyemancypowanych mężczyzn muszą od początku sami określić siebie wobec życia w społeczeństwie, ponieważ brakuje dawnych punktów odniesienia. W inscenizacji Almego, która zapowiedziana była jako “work in progress”, ujmuje właśnie wartko tocząca się akcja, dobra gra aktorów oraz dowcip językowy i sytuacyjny właściwie wyeksponowany na scenie. Podobnie jak w “Górskim ptaku” atmosfera “Domu lalki”, czyli “ekstrakt sztuki w sztuce”, jest tu zdecydowanie wyczuwalny, o czym z kolei trudno powiedzieć odnośnie wspomnianej wcześniej “Pani z morza”.

Wśród festiwalowych czytań warto wymienić czytanie “Treningstime” Ariego Behna. Ari Mikael Behn, właściwie Ari Mikael Bjørshol, to pisarz i dramaturg – barwna postać norweskiej kultury. “Treningstime” był debiutem dramaturgicznym tego artysty – sztuka nie była jeszcze wystawiana, a jej czytanie było światową prapremierą. Dramat opowiada o perypetiach Lydii Behrens, znanej aktorki, która przygotowuje się do powrotu na scenę po dłuższej przerwie w występach. Pomaga jej w tym wynajęty przez jej męża, Antona Sommerfeldta, osobisty trener – Kevin. Kevin zdobył zawód trenera w więzieniu i pracuje w klubie fitness. Interesujące, że obu mężczyzn łączą jakieś sprawy z przeszłości. Kevin wydaje się być pewnym narzędziem Sommerfeldta w grze toczonej między nim a jego żoną. Drugim czytaniem z kolei był “Wernisaż” Cecilie Loveid. Sztuka opowiada o malarce i fotografce Julie, która straciła męża i ma schorowanego syna. Pierwsza część to “rzut oka” na wystawę fotografii Julii w jednej z galerii. Dalsza akcja toczy się w wystawionym na sprzedaż domu. Wcześniej Julia mieszkała w nim ze swoim mężem. Pod koniec dramatu dowiadujemy się, że to właśnie z nim związane przeżycia zostały przedstawiane na jej fotografiach – są “w nich zamknięte”.

Podczas festiwalu można było również obejrzeć serię norweskich filmów: “En folkefiende” na podstawie dramatu Ibsena “Wróg ludu”, a w reżyserii Erika Skjoldbjarga, “Kautokeino” w reżyserii Nilsa Gaupa oraz filmy krótkometrażowe studentów norweskiej szkoły filmowej. Filmy – o zróżnicowanej sile wyrazu artystycznego – ukazywały współczesne problemy Norwegów, poruszający szerokie spektrum tematyczne, m.in. trudne wybory kobiet, spotkania kobiet i wypływające z tych spotkań inspiracje, problem samopoznania.

Panel, podsumowujący projekt “Strefa: Norwegia”, z udziałem twórców polskich i norweskich oraz dyrektorów teatrów, odsłonił nieco arkana nawiązanej współpracy, wspólne miłe i niemiłe przeżycia (bowiem zdarzył się i konflikt) oraz satysfakcje. W panelu udział wzięli dyrektor Teatru Polskiego Krzysztof Mieszkowski, Lars Øyno – aktor i dyrektor Grusomhetens Teater w Oslo, Rolf Alme – norweski scenograf, architekt, wykładowca i reżyser, Piotr Chołodziński – polski reżyser pochodzenia norweskiego, konsultant merytoryczny i koordynator projektu w Oslo oraz Ewa Partyga – tłumaczka dramatów norweskich. Warto w tym miejscu pokrótce przybliżyć chociaż dwie sylwetki zagranicznych reżyserów, z których nazwiskami w Polsce rzadko mamy do czynienia, a których prace okazały się bardzo interesujące (co zaciekawionych może skłonić do dalszych poszukiwań, tudzież podróży do Norwegii).

Lars Øyno jest aktorem i dyrektorem Grusomhetens Teater w Oslo oraz absolwentem Wydziału Aktorskiego The Sately Theatre School w Oslo. Od 1992 roku na stałe związał się z Teatrem Grusomhetens jako dyrektor, a zarazem jego spiritus movens. Wystawił ponad 18 spektakli. Rolf Alme natomiast to scenograf, architekt, wykładowca i reżyser. Studiował w Oslo, Dreźnie i w Belgii, pełnił funkcję dziekana Wydziału Scenografii w duńskiej The Danish State Theater School, współpracuje z wieloma teatrami, zarówno norweskimi, jak i europejskimi.

Panel podsumowujący ujawnił kolejnymi wypowiedziami wartości zainicjowanego projektu. Krzysztof Mieszkowski stwierdził, że na zakończenie festiwalu powinno się myśleć o początku, że powinno się podjąć jakąś istotną współpracę z teatrami norweskimi, że koniecznością jest rozmowa. Stwierdził, że odnosi wrażenie, że żyjemy w pozornej rozmowie, które to wrażenie daje popkultura, że wydaje się, iż jesteśmy w jakimś istotnym dialogu, co jest nieprawdą. Dzięki festiwalowi mogliśmy przekonać się, co to znaczy dzisiaj norweska kultura, choć jest to kropla w morzu. Piotr Chłodziński położył akcent głównie na doświadczenie w pracy z aktorem polskim i norweskim, które określił jako zasadniczo odmienne. Podobnie, jak później Rolf Alme, wskazał on na dobre przygotowanie warsztatowe aktora polskiego. Lars Øyno dodał, że chociaż jego sztuka w jakiś sposób wywodzi się z praktyk Grotowskiego, to w przeciwieństwie do niego, uważa on, że sztuka powinna być kwestią otwartą – dla publiczności, powinna być czymś, czym się dzielimy. Ciekawym spostrzeżeniem Rofla Almego było, iż lepsza sztuka wypływa z melancholii niż ze szczęścia, aczkolwiek sam nie uważa się za melancholika. Z kolei Ewa Partyga mówiła o bardzo osobistej przemianie, której zaznała poprzez spotkanie z artystami norweskimi i polskimi, oraz o zupełnie nowym doświadczeniu zawodowym, które stało się jej udziałem.

Alicja Jasiok
źródło: pik.wroclaw.pl
30 czerwca 2010

Zbiorowym bohaterem “Pani z morza” jest patriarchalna rodzina, a szerzej – społeczność niewielkiego, ale targanego namiętnościami miasteczka w północnej Norwegii. Ojciec rodziny Hartwig Wangel, lekarz (gościnnie Dariusz Maj, który mimo niespełna czterdziestki pięknie zagrał znużonego życiem wdowca), nie umie dogadać się z Ellidą – drugą żoną, która unika jakiegokolwiek zbliżenia. Mimo to Wangel usiłuje być wiernym standardowemu modelowi rodziny. Ellida (Marta Zięba) nie radzi sobie i jako żona, i jako macocha dwóch córek (Dominika Kojro i Dagmara Mrowiec). Zapewne dlatego, że małżeństwo z wdowcem było podszeptem rozsądku, nie marzeń. Nie radzi sobie też jako matka własnego maleństwa, wcześnie zmarłego. I niczym tytułowa pani morza, półżywa zabłądziła i nie może odnaleźć drogi powrotnej. Leży więc tutaj i kona w płytkiej, słodkawej wodzie przy brzegu. Córki lekarza także szukają własnego miejsca w życiu. Starsza wyrzuca młodszej, że ta nie dorosła, choć ma już piersi, ale sama nie potrafi dokonać dobrego wyboru.

Nad brzegiem morza spotkamy też Arnholma (Igor Kujawski), z którym Ellida chciała się kiedyś związać, ale zabrakło jej odwagi. I artystę (Jakuba Giela, jak zwykle bardzo poważnie traktującego swoją rolę), pragnącego namalować obraz i zrealizować się jako artysta i człowiek.

Świetnym zabiegiem było umiejscowienie bohaterów na stromym wybrzeżu nad fiordem (w drodze do krzeseł widzowie mijają wodę). Córki doktora Wangla noszą czerwone stroje, jakby chciano podkreślić, że młodości przystoi odwaga. Na uwagę zasługuje zwłaszcza scena miłosna, kiedy to Cudzoziemiec (Michał Chorosiński) wylewa z buteleczki płyn na nogi Ellidy. Świetna jest też scena dyskotekowego tańca, w który ruszają bohaterowie, witani przez widzów tak entuzjastycznie, że już wiem, skąd się bierze popularność tanecznych programów telewizyjnych w Polsce.

O czym jest spektakl? O konaniu w wodzie przy brzegu. Żadnemu z bohaterów nie starcza odwagi, by pójść na głębinę i zanurzyć się w realizacji swoich własnych pragnień.

Mam nadzieję, że “Pani z morza”, która swoją premierę miała podczas festiwalu Strefa: Norwegia, będzie także grana poza nim.

Małgorzata Matuszewska
“Polska Gazeta Wrocławska” nr 148
źródło: www.gazetawroclawska.pl
28-06-2010

Organizatorzy sprytnie wybrnęli z kłopotu, proponując widzom popremierowy bankiet przed występem. A dalej było już tylko lepiej. “Górski ptak” był rzadką okazją, by na teatralnych deskach zobaczyć operę. Do tego po norwesku, z ludowymi instrumentami, muzyką, scenografią. Lars Oyno, reżyser spektaklu, kontynuuje w swoim teatrze tradycję Jerzego Grotowskiego, ale na panelu podsumowującym “Strefę” stwierdził, że teatralna ideologia musi być także zrozumiała dla publiczności. Dlatego balansuje między skomplikowaną formą a komercją. Z sukcesem. Po obejrzeniu (wysłuchaniu) historii miłości młodzieńca z wioski i dzikiej, samotnej dziewczyny, która jako jedyna przetrwała zarazę w dolinie Justedalen, wrocławska publiczność długo oklaskiwała spektakl.

Następnego dnia na scenie kameralnej Teatru Polskiego Halina Rasiakówna, Mariusz Kiljan, Michał Mrozek, Per Bogstat Gulliksen (gościnnie) czytali tekst Ariego Behna “Treningtime”. Autor dramatu, prywatnie mąż Marii Luizy, księżniczki Królestwa Norwegii, mógł być zadowolony, Anna Ilczuk (reżyserka “Treningtime”) zrobiła ze słodko-gorzkiego tekstu udaną kryminalną farsę. Na kolejnym czytaniu, piątkowym “Wernisażu” autorstwa Cecile Loveid w reżyserii Marii Spiss, zafascynowanej kulturą i teatrem norweskim (była stypendystką Centrum Ibsenowskiego), widzów było mniej niż wcześniej, ale ci, co nie przyszli, stracili niewiele.

Większość osób wybrała się za to na premierę spektaklu “Pani z morza” Henryka Ibsena w reżyserii Piotra Chłodzińskiego, twórcy polsko-norweskiego (żyje w Norwegii od 25 lat). Dramat z 1888 roku, będący krytyką mieszczańskiej hipokryzji, nie stracił wiele ze swej aktualności. Nadal tkwimy w patriarchalnym modelu społeczeństwa. Tytułowa pani z morza, Ellida (Marta Zięba), rozczarowana i samotna, męczy się w małżeństwie z podstarzałym wdowcem, doktorem Wangelem (Dariusz Maj), będąc w dodatku nieakceptowaną przez dwie pasierbice. W czterech ścianach toczy się życie, w którym mimo pozorów zadowolenia i sztucznych uśmiechów, każdy jest tak naprawdę głęboko nieszczęśliwy. Symbolem tej dusznej i fałszywej gry jest wyzwalający taniec aktorów w rytm hitu Lady Gagi “Poker face”.

Ci, którzy spektaklu nie zdążyli zobaczyć podczas “Strefy: Norwegia” (a było warto), będą mieli na to szansę jesienią, bo “Pani z morza” wejdzie na stałe do repertuaru wrocławskiego Teatru Polskiego.

Festiwal zakończył się w sobotę. Podczas podsumowującego go panelu rozgorzała debata o sensie kontynuowania we współczesnym teatrze myśli Grotowskiego. Pełne pasji rozmowy przerwała dopiero Ewa Skibińska, która zaprosiła festiwalowych gości i widzów na kończący sezon 2009/2010 bankiet dwa piętra wyżej. Sztuka musiała ustąpić miejsca winu, a dyskusja została odłożona na jesień.

Dominika Kiss-Orska
“Gazeta Wyborcza – Wrocław” nr 148
źródło: wroclaw.gazeta.pl
28-06-2010

Przetłumaczył Pan napisy do wszystkich filmów festiwalowych i większości spektakli, prezentowanych w ciągu roku w Teatrze Polskim w projekcie “Strefa: Norwegia”. Filmy i sztuki mają szansę na komercyjny sukces?
Znalazłyby dobry grunt w Polsce w wydaniu kameralnym i studyjnym. Filmy prowokują do dyskusji, nie dają widzowi zasnąć w czasie projekcji. Spektakle są bardzo ciekawe, ale trudno chyba byłoby je skomercjalizować na większą skalę. Świetne jest to, co robi Teatr Polski. To niezastąpiony pomysł – prezentuje kulturę norweską w małej skali, odpowiedniej dla grupy zainteresowanych. Chociaż… w tym tygodniu może się okazać, że jednak w zbyt małej skali.

Jaka jest Norwegia?
Spędziłem w tym kraju siedem lat. Polakom Norwegia kojarzy się z naturą, najbardziej podoba się piękno i niezwykłość krajobrazu. I wciąż można tam zarobić, co także wszystkim odpowiada, choć nie ma intensywnego naboru pracowników, ale nie spadła też ilość pracy, jest tylko stagnacja. Polacy zastanawiają się, jakimi ludźmi są Norwegowie, oczywiście jako pracodawcy, potem znajomi. Większość Polaków poświęca też czas na podtrzymanie kontaktu z polską kulturą i rozrywką. Norweska kultura jest na szarym końcu ich zainteresowań.

Jak Pan ocenia dbałość państwa o norweską kulturę?
Pieniądze są mądrze wykorzystywane. Projekty kulturalne są dotowane, wśród nich są duże programy muzyczne, teatralne, ale i teatrzyki lalek z przedstawieniami dla dzieci. Liczne są tłumaczenia powieści norweskich autorów. Tym, którzy jeszcze tego nie robili, radzę zapoznać się ze współczesną muzyką, tą bardziej popularną i ambitniejszą, opartą na motywach ludowych.

Co lubią mieszkańcy?
Jest tam co obejrzeć, przynajmniej mieszkańcy miast są dobrymi konsumentami kultury. Interesują się też bardzo produktami kultury innych krajów. Mieszkając tam, obserwowaliśmy z zaskoczeniem zainteresowanie filmami Krzysztofa Kieślowskiego. Ludzie oglądali je w telewizji i komentowali. Były bardziej popularne niż filmy Wajdy czy Zanussiego. Często szukają filmów psychologizujących. Ich produkcje filmowe to nie są łatwe komedie. Raczej sięgają po pytania egzystencjalne: po co żyjemy, o co mi chodzi w życiu.

Jak ocenia pan import norweskiej kultury do Polski?
Współczesna literatura jest tłumaczona od wielu lat. Najbardziej znany w szerokich kręgach jest chyba Jostein Gaarder (autor wprowadzenia do filozofii dla młodzieży pt. “Świat Zofii”). Nowością dla mnie jest próba sprowadzenia do Polski teatru i filmu norweskiego. Import norweskiego filmu nie jest prostą sprawą i nie wydaje mi się, żeby było to umiejętnie realizowane. “Białe szaleństwo” w reżyserii Rune Denstada Langlo reklamowano jako komedię, więc trudno się dziwić, że publiczność wychodziła w czasie projekcji. To zupełne nieporozumienie. Poczucie humoru w komediach skandynawskich jest zupełnie inne od naszego, nawet nie należy tłumaczyć słowa komedia jako komedia. Gdyby tego typu filmy przedstawiano jako psychologiczne dramaty, sprzedawałyby się może gorzej, ale nazwa gatunku byłaby trafna.

Norwegowie są lepszymi pracodawcami niż Polacy, lepszymi przyjaciółmi?
Nie stronią od uogólnień na własny temat, prezentowanych choćby w podręcznikach do nauki języka. Uogólnienia są jednak coraz mniej trafne. Mówią o sobie i jest w tym troszkę prawdy: są zamknięci, trudno się z nimi zaprzyjaźnić, ale można też bardzo łatwo znaleźć wiele wyjątków od tej reguły. W większości Polacy znajdują w nich bardzo dobrych pracodawców.
A i kultura pracy jest odmienna od naszej. Warunki pracy są dogodniejsze, bardziej ludzkie, oczywiście są też negatywne wyjątki.

Co wpływa na to, że praca tam jest dobra?
Norwegia w bardzo mądry sposób wykorzystuje pieniądze, które ma z ropy naftowej od lat 70. zeszłego wieku. Inwestują nie tylko w rozwój gospodarki, żeby wytrzymała ona brak ropy za kilkadziesiąt lat, ale starają się o zachowanie natury. Więcej mówi się o dbałości o zasoby ludzkie. Prowadzą mądrą politykę demograficzną, co doprowadziło ich do czołówki krajów europejskich we wzroście populacji w ostatnich latach. Bardzo dbają o przestrzeganie prawa pracy, stojącego na straży przyjaznego, zdrowego, niewyniszczającego pracownika miejsca pracy. Dbają o to, żeby liczba godzin pracy nie była przekraczana. Świetne warunki stwarzają matkom i samotnym matkom, wszelkim słabszym na rynku pracy osobom.

Małgorzata Matuszewska
“Polska – Gazeta Wrocławska” nr 144
2010-06-23
źródło: www.gazetawroclawska.pl

Fabuła, którą możemy wyczytać ze skrzętnie przygotowanego przez organizatorów festiwalu “Strefa Norwegia” streszczenia, wydaje się bardzo prosta i możliwa do opowiedzenia w paru zdaniach. Przyszły pan młody daje się zawieść na pokuszenie innej kobiecie, mieszkance leśnych otmętów. Opuszcza dla niej dom i snują nawet wspólne plany na przyszłość. Zauroczenie jednak mija i mężczyzna powraca do wioski i bierze ślub z narzeczoną. Pozornie wszystko dobrze się kończy.

Spektakl powstał na podstawie niedawno odnalezionego rękopisu jednego i części drugiego aktu libretta opery Ibsena z 1859 roku. “Górski ptak”, jak dowiadujemy się z opisu w “1212 Generacji TPL” z maja 2010 roku, to “młoda dziewczyna, która jako jedyna przetrwała zarazę w swojej dolinie Justedalen. Przez samotne życie w izolacji od ludzi stała się na wpół dzika, zupełnie jak ptak. Pewnego dnia odnajduje ją w lesie młodzieniec z sąsiedniej wioski. Zakochuje się w niej. Siła tego uczucia budzi przestrach wśród mieszkańców…” Na deskach Świebodzkiego tytułową bohaterkę gra w dwóch niemych, surowych, krótkich scenach inna aktorka niż śpiewaczka, wcielająca się w nią w zasadniczym nurcie akcji. Śpiewająca Ptak jest w inscenizacji Øyno znacznie starsza od swojego kochanka. Miłość nie zna granic wiekowych ani normatywnych – niechęć mieszkańców wioski nie przeszkadza protagoniście w ucieczce do niezwykłej kobiety niemal od ołtarza.

Przy archetypowej fabule, owszem, prawdziwej i życiowej, ale której sens sprowadza się do konfliktu pomiędzy romantycznym, irracjonalnym uczuciem a spełnianiem zobowiązań i oczekiwań społecznych, punkt ciężkości sztuki w naturalny sposób przeniesiony został z treści na formę. To ona jest właśnie mocną stroną przedsięwzięcia – trudno bowiem sam pomysł Ibsena z perspektywy półtora wieku uważać za arcydzielny (choć być może w epoce późnego romantyzmu zyskałby uznanie). Dosyć banalnemu przebiegowi zdarzeń nadano artystyczną oprawę, która sprawia, że droga trupy z Norwegii do Polski z pewnością nie była nadaremna.

Ocenę muzycznej strony opery – zarówno w sensie kompozycji Filipa Sande, jak i wokalizacji, należałoby pozostawić specjalistom. Jednak zwraca uwagę dominacja partii chóralnych nad solowymi, a także częste symultaniczne brzmienie wielu głosów, nie zawsze podających ten sam tekst. W jednej ze scen śpiewały dwa osobne chóry i solistka – a pomimo trzech różnych linii melodycznych układało się to w spójną całość. Kameralność sceny pozwoliła im wybrzmieć z różnych miejsc (jedna grupka śpiewała zza widowni), co dało niezwykły efekt. Całości przedstawienia towarzyszył oryginalny akompaniament. Lars Pedersen grał na langeleiku (ludowy instrument strunowy, kształtem przypominający klawiszowy), dzwonkach, fletach i bębnach, zaś Laura Ellestad – na skrzypcach hardingfele. Niekiedy ciche brzmienie instrumentów w tle głosów dawało naprawdę poruszający efekt. Ponieważ całość grana była po norwesku, dźwięczna melodia tej pięknej mowy w polskich uszach przydawała przedstawieniu dodatkowej, oryginalnej estetyki.

Spektakl zachwycał też od strony wizualnej i aktorskiej. Niezwykłe kostiumy i rekwizyty, wyraźny makijaż aktorów, który ułatwiał mimiczną komunikację przeżyć, a także układ sceny – z niewielkim, choć wysokim podestem – wszystko to pozwalało tak rozwinąć aktorom swoje umiejętności, że przykuwali uwagę widza pomimo językowej niezrozumiałości głoszonych śpiewem kwestii. Na uznanie zasłużyła staranna choreografia, przemyślany ruch sceniczny, a także dosyć rzadko aż w takim stopniu stosowany środek wyrazu – gesty, zwłaszcza wymowny układ i ruch samych dłoni. Były sceny, w których dłonie stanowiły główny środek ekspresji.

Bariera językowa czyniła polskiego odbiorcę (choć pewnie były wyjątki, bo Norwegia, jak na tak mały kraj, cieszy się dużym zainteresowaniem naszych rodaków) nieczułym na werbalny aspekt sztuki, ale nie tylko to sprawiało, że nasza recepcja była mocno ograniczona. Niezwykłość niektórych szczegółów garderoby i rekwizytów budziła wprawdzie zachwyt, ale ich znaczenie, a także wymowa pewnych scen pozostała zagadkowa dla tych wszystkich, którzy nie posiedli eksperckiej wiedzy o kulturze skandynawskiego państwa. Możemy się tylko domyślać, czy kształt nart (sanek?) miał jakieś znaczenie czy też chodziło po prostu o przedmioty “odgrywające” środek transportu. Ale pytań nasuwa się więcej. Czy wysoka i cienka tak, że aż gnąca się, asymetryczna złota korona panny młodej to jakiś kulturowy symbol, czy też groteskowy pomysł reżyserski? A wysoki niemal na pół metra niecylindryczny “cylinder” pana młodego – zaliż to parodia czy jakaś literacka aluzja? A sceny powtarzającego się trójkowego rozsypywania kartofli z kobiecych fartuchów i zbierania ich – to wymowny znak z kulturowego kodu czy artystyczna idiosynkrazja? A szczegółowe oględziny sań przed ostatnią podróżą – to rytuał specyficzny dla północnej kultury, jego parodystyczna transformacja czy transgresyjny pomysł, wymagający oka teatralnego eksperta? Takich pytań zapewne można by sformułować więcej, ale nawet samo ich postawienie w niektórych przypadkach zapewne wymagałoby dużej znajomości kulturowych i literackich kontekstów, bliskich Ibsenowi w XIX wieku i Øyno w XXI, odległych przeciętnemu polskiemu odbiorcy.

Jedno możemy powiedzieć na pewno, choć i to kwestia wrażliwości i gustu – byliśmy świadkami pięknego i smutnego przedstawienia. Piękno zawarte było w wyglądzie, poruszaniu i śpiewie aktorów. Smutek – najpełniej chyba w ostatniej – długiej i statycznej – scenie podróży saniami przez śnieg i bezkresność. Twarz panny młodej wyrażała samotne przerażenie jeszcze bardziej niż twarz pana młodego. Siedzieli odwróceni od siebie w saniach, samotni, choć pośród innych ludzi. Ona była, a zapewne pozostanie, nieszczęśliwa, bo wie, że towarzysz życia jej nie kocha i być może tęskni za inną (za Górskim Ptakiem); on był nieszczęśliwy, bo porzucił swoją wielką, nieoczekiwaną miłość. Przez długie dziesięć, może piętnaście minut widz śledził tę monotonną i okrutną scenę, która pomimo swojej statyczności oddziaływała z wielką siłą. Może dobrze, że Ibsen nie dokończył libretta. Uniknął nieprawdy i kiczu, który często jest ceną, którą autor płaci za szczęśliwe zakończenia.

Jednak nasz zachwyt nad pięknem i smutek wynikający z obserwacji cudzego nieszczęścia są spontaniczne i naiwne, tak jak to bywa u dzieci. Bez znajomości kulturowych kontekstów, najpewniej także baśniowych aluzji, narodowych legend i przesądów, z których czerpał autor, a które zapewne bezlitośnie wyeksploatował reżyser, my – wobec piękna i smutku, bijących ze sceny – pozostajemy w stanie pierwotnej naiwności. Empatyczna wspólność nie daje bowiem pełni zrozumienia. Kulturowa obcość norweskiej inscenizacji sprawia, że nie czujemy pełni smaku, że wobec skandynawskich trufli nie potrafimy odnaleźć się adekwatnie i celnie – jak świnie. Odmienność części doświadczeń, brak północnego kapitału kulturowego sprawiają, że jesteśmy jak dzieci, którym zaoferowano sztukę dla dorosłych. Pozostajemy bezradne w obliczu piękna i smutku.

“Górski ptak” Henrika Ibsena, reż. Larsa Øyno z Grusomhetens Teater, muzyka: Filip Sande (Scena na Świebodzkim we Wrocławiu)

Jarosław Klebaniuk
24-06-2010
źródło: www.g-punkt.pl

Dzisiejsza inauguracja Międzynarodowego Festiwalu „Strefa Norwegia” w Teatrze Polskim rozpoczęła się z – delikatnie rzecz ujmując – “małą obsuwą”… Jednak zebrana na Dworcu Świebodzkim we Wrocławiu publiczność nie dała się zniechęcić blisko dwoma godzinami oczekiwania na usunięcie awarii świateł, i nie sądzę, że tylko z powodu hojnego festiwalowego poczęstunku. Norwegia jest krajem słabo Polakom znanym, przez co interesującym. Sztuki Ibsena zaś, należą do ścisłej klasyki światowej dramaturgii, nie dziwi więc wczorajszy “nadkomplet” na Górskim ptaku w reżyserii Larsa Øyno.

Spektakl otwierający Festiwal zadziwił mnie do tego stopnia, że przez znaczną jego część nie potrafiłem się oddać dziejącej się przede mną sztuce, wciąż zwalczając pytanie o status prezentowanej w nim formy. Bo forma była tu widowiskiem samym w sobie. Na pierwszy rzut oka: kiczowata scenografia; tradycyjne norweskie stroje, pieśni, instrumenty; wreszcie sam język norweski z jego niesamowitą śpiewnością i jednoczesną niewymawialnością… Narzucające się wrażenie groteskowej “Cepelii”! Jednak po pewnym czasie, świetnie przygotowani aktorzy Teatru okrucieństwa wprowadzili mnie i, jak sądzę, resztę obecnych na widowni w swoisty trans – za pomocą mozolnie i obsesyjnie powtarzanych gestów, konsekwentnej gry przerysowaną mimiką, krzyku i zaskakującej wokalizy (momentami w iście operowej konwencji ) połączonej z dźwiękiem cymbałów, liry i skrzypiec. Mimo wrażenia “robienia mnie”, ten spektakl mnie uwiódł, wprawił w niebanalne poruszenie.

Mam wrażenie, że w dzisiejszych czasach “pierdolonych komórek” najbardziej awangardowymi rozwiązaniami w sztuce są… formy i narzędzia tradycyjne. W Górskim ptaku Larsa Øyno pojawiły się elementy języka teatru należące do ścisłego kanonu tradycji – np. starożytna maska aktorska, ale w tym spektaklu maska nie jest uprzednio namalowana lecz jest malowana za pomocą dobytej i wytrzymanej przez aktora emocji. Doprowadzono tu do skrajności akt przedstawiania, gest wskazywania, wymowę gestu, który przenosi w niewymawialne… I tu zostaje przekroczona kiczowatość tradycyjnej formy. Kwestionując siebie samą forma wystawia widza na próbę, zakwestionowaniu podlega bowiem kryterialny aparat poznawczy odbiorcy. Ten spektakl mnie rozbroił. Wyłączył nadmiar działających komórek. Wydał na czyste emocje.

Paweł Kaczorowski
2010-06-23
źródło: www.wywrota.pl

*Cytat z wypowiedzi dyrektora Teatru Polskiego – Krzysztofa Mieszkowskiego, inaugurującej Festiwal.

Ari Behn

Treningstime

przekład – Ewa Partyga
reżyseria – Anna Ilczuk
obsada: Halina Rasiakówna, Mariusz Kiljan, Michał Mrozek, Per Bogstat Gulliksen (gościnnie)

międzynarodowy festiwal “Strefa: Norwegia”

Lydia Behrens jest słynną aktorką, która przygotowuje się do powrotu na scenę po dłuższej przerwie w występach. Anton Sommerfeldt, jej mąż-milioner, wynajął żonie trenera osobistego. O umówionej porze w ich eleganckim domu zjawia się barczysty Kevin. Kevin pracuje wprawdzie w klubie fitness, ale zawód trenera zdobył w więzieniu, w którym odsiadywał wyrok. Co więcej, obu mężczyzn łączą jakieś porachunki z przeszłości. Czy Kevin ma rzeczywiście pomóc Lydii wrócić do formy fizycznej, czy też Anton zlecił mu coś innego? A może Kevin został wynajęty, by Lydia mogła wypróbować swe aktorskie chwyty i sprawdzić, czy wciąż potrafi być przekonująca na scenie? Czy Kevin jest tylko pionkiem w grze między sfrustrowanymi małżonkami, czy też ma swój własny plan?

W pełnej burleski i przesady czarnej komedii Ariego Behna gra pozorów trwa do samego końca. Kto z kim jest w zmowie? Kto wygra tę grę, a kto stanie się jej ofiarą? Gdzie jest granica między teatrem a rzeczywistością?

Ari Mikael Behn, właściwie Ari Mikael Bjørshol – pisarz, dramaturg, barwna postać norweskiej kultury. Zadebiutował w 1999 zbiorem opowiadań Trist som faen, który spotkał się z przychylnością krytyków i czytelników i został przetłumaczony na kilka języków. Jego kolejne książki to powieści Bakgård oraz Entusiasme og raseri − powieść z kluczem, w której autor opisał wiele znanych osób ze świata mediów. Interesuje się również projektowaniem mody i sztuki użytkowej. Wraz z projektantem Baronem von Bulldogiem wylansował kolekcję smokingów. Zaprojektował też serwis porcelanowy o nazwie Peacock. Treningstime jest debiutem dramaturgicznym tego artysty. Sztuka nie była jeszcze wystawiana, a jej czytanie w ramach festiwalu “Strefa: Norwegia” jest prapremierą światową. Prywatnie Behn jest mężem księżniczki norweskiej Marty Ludwiki, mają trzy córki.

premiera na Scenie im. Jerzego Grzegorzewskiego 25 czerwca 2010 w trakcie międzynarodowego festiwalu “Strefa: Norwegia”

Pani z morza - zdjęcie z próby (fot. M. Matoszko)

Pani z morza - zdjęcie z próby (fot. M. Matoszko)

Pani z morza - zdjęcie z próby (fot. M. Matoszko)